वन डढेलोले वायुप्रदूषण

काठमाडाैं | चैत २७, २०७८

वन डढेलोले वायुप्रदूषण मथुरा खनाल

 

मथुरा खनाल

पृथ्वीमा रहने मानव तथा जीवन धारण गरेका प्राणी जगत्का लागि वनक्षेत्रको विशेष महìव छ । वनजङ्गल पृथ्वीको फोक्सो हो । जैविक विविधता हाम्रो जीवन हो, वनजङ्गल यसको आधार । वनस्पतिले प्राणी जगत्का लागि अक्सिजन दिन्छ, वायुमण्डलमा भएको कार्बनडाइअक्साइड शोषण गरेर आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछ त्यसैले वातावरणलाई शुद्धीकरण गर्छ । सूक्ष्म प्राणीदेखि ठूलाठूला वन्यजन्तुको जीवन वनजङ्गल, सीमसार तथा जलाशयहरूमा बढी मात्रामा पाइन्छ । मानव जीवन, वनस्पति तथा प्राणी जगत्को पारस्परिक घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको हुन्छ । यसले पारिस्थिकीय प्रणालीमा ज्यादै महìव राख्छ । वन र वनस्पतिले माटोलाई भू–क्षय हुनबाट जोगाउनुको साथै बाढी तथा पहिरो नियन्त्रणको काम गर्छ । पानीका मुहान जोगाउँछ, हरियाली तथा सुन्दरता कायम राख्छ ।

जैविक विविधताले कृषि उत्पादन बढाउँछ । नेपाल कृषि प्रधान देश भएकाले कृषि, पशुपालन तथा दुग्ध व्यवसायको वनक्षेत्र सँग घनिष्ठ सम्बन्ध छ । किसानलाई दैनिक चाहिने दाउरा, घाँस, स्याउला, काठ, गैरकाष्ठ वन पैदावार, औषधिजन्य जडीबुटी, खाद्यवस्तु तथा घर गोठ निर्माणलाई चाहिने कच्चा पदार्थ र चरिचरण वनक्षेत्रबाट नै प्राप्त हुन्छ । जैविक विविधता विना जीवन र जगत्को सम्भावना हुँदैन यसका लागि वनक्षेत्रको संरक्षण अति आवश्यक छ ।

नेपालको कुल आम्दानीमा वनक्षेत्रको भूमिका १५ प्रतिशत छ । वनको दिगो व्यवस्थापन गरी सही सदुपयोगद्वारा वनमा आधारित उद्योग तथा वनजन्य उद्योग स्थापना गर्न सकेमा जनताका दैनिक आवश्यकता पूरा हुनुका साथै रोजगारीको अवसर पनि सिर्जना गर्न सकिन्छ । आफ्नो देशमा चाहिने काठबाहेक धेरै भएको बहुमूल्य काठ तथा काष्ठपैदावार बाह्य देशमा निर्यात गर्न सकेमा राष्ट्रलाई अर्थतन्त्रको क्षेत्रमा ठूलो टेवा पुग्ने देखिन्छ । नेपालमा पाइने जडीबुटी तथा सुगन्धित तेल निकाल्न मिल्ने वनस्पतिको संरक्षण, दिगो व्यवस्थापन र स्वदेशमा नै प्रशाोधनको विकास गर्न सकेमा रोजगारी सिर्जनाका साथै प्रशोधित वस्तु निकासीले ठूलो धनराशि जम्मा गर्न सकिन्छ ।

नेपालमा वनजङ्गल अतिक्रमण, फडानी, काठ तथा वन्यजन्तु चोरी निकासी, वन डढेलो, अति चरिचरन तथा खोरिया फडानी, गैरकाष्ठ वन पैदावार र बहुमूल्य जडीबुटीको अति उत्खनन वनक्षेत्रका समस्याका रूपमा रहेका छन् । यी क्रियाकलापको सबैभन्दा बढी प्रतिकूल प्रभाव अन्य भौगोलिक क्षेत्रको तुलनामा चुरे भौगोलिक क्षेत्रको वनमा भएको पाइएको छ, जसमध्ये चरिचरन, वन डढेलो, पहिरो र झाडी कटानी प्रमुख हुन् । वन जङ्गलमाथि हुने धेरै किसिमका ज्यादतीमध्ये वन डढेलो सबैभन्दा विनाशकारी मानिन्छ, जसले वन, वन्यजन्तु, जैविक विविधता र माटोलाई समेत नष्ट गर्छ ।

नेपालमा बर्सेनि वनमा आगलागी हुने गर्दछ । वनमा आगो रुखको घर्षणबाट, गोठालाको लापरबाही, चुरोटका ठुटाबाट तथा घाँस उमार्ने मनसायले जानीजानी डढेलो लगाउने प्रवृत्तिबाट, वनभोज गर्न तथा मनोरञ्जन गर्न जङ्गलमा जाने आगो राम्रोसँग ननिभाइ फर्कने मुख्य कारण हुन् । वन डढेलो तीन किसिमको हुन्छ, ती हुन् ग्राउण्ड फायर, सरफेस फायर तथा क्राउन फायर । ग्राउण्ड फायरले जमिनभित्रको काठ, जैविक वस्तु, कोइला, माटो तथा जरा नष्ट गर्छ, सरफेस फायरले पात पतिङ्गर, झाडी र स्यापलिङ अवस्थाका बोट तथा जडीबुटी नष्ट गर्छ भने क्राउन फायरले काण्ड तथा क्राउन कभरलाई नै सखाप पार्छ । नेपालको तराई क्षेत्रका वनजङ्गलमा ग्राउण्ड फायर र सरफेस फायर लाग्दछ भने चुरे तथा मध्यपहाडी क्षेत्रमा सरफेस फायर तथा क्राउन फायर लाग्दछ र उच्च पहाडी क्षेत्रका कोणधारी जङ्गलमा क्राउन फायरले बर्सेनि ठूलो क्षति पु-याउँदै आएको छ ।

लामो खडेरी, सुक्खा हावा र व्यवस्थापनको कमजोरीका कारण वन तथा जैविक विविधता माथि परेको चर्को असरको ज्वलन्त उदाहरण हो । वि.सं. २०७२ फागुन र चैत महिनामा लागेको डढेलो, जसले नेपालका धेरै वनजङ्गलको नोक्सानी भयो । वन र वनस्पति, काठ र गैरकाष्ठ मात्र होइन यसबाट वन्यजन्तु तथा जैविक विविधताका साथै धनजनको समेत नोक्सानी भयो । पहाडी क्षेत्रमा गाउँसँग जोडिएका सामुदायिक वनहरूमा लागेको आगोबाट वन र वनस्पति मात्र होइन, घरगोठ र चौपायासमेत डढेर ठूलो क्षति बेहोर्नु परेको तथ्य हामी सबैलाई जानकारी नै छ । झन्डै तीन दशक लगाएर संरक्षण गरी हुर्काइएका सामुदायिक वन वनजन्य उत्पादनको दिगो विकास गरी आत्मनिर्भर बन्ने अवस्थामा समुदाय पुगेकै बेला क्षणभरमा खरानीमा परिणत हुनु दुखदायी कुरा हो ।

वि.सं. २०७३ देखि २०७७ सालसम्म हिउँदे वर्षा र पूर्वमनसुन समयमा नै सुरु भएका कारण छिटफुट आगलागी भए पनि धेरै ठूलो क्षति हुनबाट जोगिएको छ । २०७८ को लामो चिसो हिँउद सकिना साथ गर्मी ह्वातै बढेका कारण लामो खडेरी पर्ने सम्भावना रहेकाले वन डढेलोको जोखिम बढ्दो छ । कतिपय सामुदायिक वनमा आगलागीका घटना सुत्रमा आइसकेका छन् । आजभोलि नेपालमा वनजङ्गलमा लागेको आगोका कारण वायुप्रदूषण वृद्धि भएको छ ।

काठमाडौँ विश्वका सबभन्दा धेरै वायुप्रदूषण भएका सहरमध्येमा चार नम्बरमा परेको छ । यसले कार्बन उत्सर्जन वृद्धि भएको छ भने जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर गरिरहेको छ । सम्बन्धित सरोकारवाला निकायबाट समयमा संरक्षणका कदम नचालेमा यसले धनजन र जैविक विविधतामा ठूलो नोक्सानी पु-याउने सम्भावना देखिन्छ ।

महìवपूर्ण वन स्रोतको दिगो व्यवस्थापनमा हालका दिनमा धेरै चुनौती देखापरेका छन् । नेपालमा गरिबी, अशिक्षा, बेरोजगारी, बसाइँसराइ, सहरीकरण, औद्योगिकीकरण, जैविक विविधता विनास, जलवायु परिवर्तन, तथा राजनीतिक अस्थिरता आदि मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेका छन् । नेपालमा वनक्षेत्रमा कार्यरत कर्मचारीको सङ्ख्या अत्यधिक रहे पनि वन व्यवस्थापन र अग्नि नियन्त्रणका प्राविधिक काममा स्थानीय उपभोक्ता समूह, नेपाली सेना र सशस्त्र प्रहरीको भूमिका मुख्य रहेको देखिन्छ । वन विषयमा उच्च अध्ययन गरेका वन प्राविधिकले आफूले विदेशमा सिकेको ज्ञान वनजङ्गलको दिगो व्यवस्थापनमा जसरी लागू गर्न पर्ने हो त्यो यहाँ लागू भएको देखिँदैन । उच्च र आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरी कम लागतमा धेरै उत्पादन गर्नुपर्ने बेला भएको छ । सानो एकाइमा भए पनि प्रविधिलाई भिœयाउन सक्नुपर्छ । वनक्षेत्रले कति आय आर्जन ग-यो र कति रोजगारी सिर्जना भयो भन्ने हुनुपर्छ । कति क्षेत्रफल बढ्यो मात्रले अब पुग्दैन ।

वन डढेलो नियन्त्रण गर्न समयमा वन संवद्र्धनका काम गर्नुपर्छ । झाडी सफा गर्ने, अग्नि रेखा निर्माण गर्ने, कन्ट्रोल वर्निङ समयमा गर्ने तथा वन डढेलाबाट हुने नोक्सानी बारे जनचेतना बढाउने काम गर्नु पर्दछ । पानीका मुहान संरक्षण गरी जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्ने तथा वनडढेलो निभाउने उपकरणको उचित व्यवस्थापन गर्नु पर्दछ । जङ्गलमा आगो लागेमा जैविक विविधता, धनजन र प्राकृतिक सम्पदाको नोक्सानी हुनुका साथै कार्बन उत्सर्जन धेरै भई वातावरणीय प्रदूषणको जोखिम पनि बढ्न जान्छ जुन जीवन र जगत्का लागि हानिकारक हुन्छ । डढेलोले खाएको वनजङ्गल पलाउन धेरै समय लाग्दछ, यसले पहिरोलाई निम्त्याउँछ । पहिरोले बाढी र विपत् ल्याउँछ, त्यसैले सम्बन्धित सरोकारवाला निकायबाट समयमा संरक्षणका कदम चालिएमा सबैको भलो हुनेछ ।

नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले तोकिएकै समयमा स्थानीय तहको निर्वाचन हुने बताउनुभएको छ ।   प्रेस सेन्टर कैलालीले आज धनगढी विमानस्थलमा आयोजना ग...

थप पढ्नुहोस्

विगत ४० वर्षको इतिहासमा ५० प्रतिशतभन्दा बढी माग धान्न सक्षम नेपाली औषधि उद्योगलाई फस्टाउनका लागि नीतिको अभाव रहेको व्यवसायीले गुनासो गरेका छन् । कतिपय नीति बने पनि कार्यान्वयन हुन नसक्दा समस्या भएको उनीहरुको गु...

थप पढ्नुहोस्

काठमाडौँ, चैत २८ गते । विदेशी विनिमय सञ्चिति बढाउन आयात नियन्त्रण तथा बाह्य क्षेत्रबाट विदेशी मुद्रा आप्रवाह बढाउन एकसाथ पहल भएको छ । त्यसका लागि अर्थ मन्त्रालयले पहल गरेको हो । अर्थमन्त्री जनार्दन शर्माले आइत...

थप पढ्नुहोस्